1. در دوران تورم، مبالغ اقلام پولی (وجوه نقد، حسابهای دریافتنی، اسناد دریافتنی، حسابها و اسناد پرداختنی …) گزارش شده به ارزشهای تاریخ، تعدیل نمیشوند، زیرا، اقلام پولی تقریباً به ارزش متعارف جاری اندازهگیری و گزارش شدهاند و در نتیجه ارائه مجدد اینگونه اقلام در صورتهای مالی به ارزش جاری همان ارزشهای تاریخی میباشد.
2. موجودی مواد و کالا – روش ارزشیابی موجودی مواد و کالا با استفاده از ارزش جاری آن در پایان دوره مالی طبق لیست قیمت فروشندگان یا استعلام بها (ارزش جایگزینی) در تبدیل مورد استفاده قرار گرفته، جایگزین ارزش تاریخی در صورتهای مالی میگردد.
3. زمین و سرمایهگذاری در اوراق بهادار: این قبل داراییها با استفاده از شاخص قیمتهای خاص مربوط، از ارزش تاریخی به ارزش جای تبدیل میشوند.
4. داراییهای استهلاکپذیر: مبنای ارزشیابی از طریق بکارگیری شاخص قیمتهای جاری خاص مربوط، ارزش جاری آنها تعیین و در تبدیل مورد استفاده قرار میگیرد. (ارزش جاری دارایی استهلاکپذیر با توجه به قیمت جاری مشابه آن در بازار مبنای ارزشیابی قرار میگیرد).
5. استهلاک انباشته اموال، ماشینآلات و تجهیزات، به منظور محاسبه استهلاک انباشته بر مبنای ارزش جاری، ضرورت دارد که نرخ استهلاک بر مبنای ارزش تاریخی در ارزش جاری دارایی استهلاکپذیر ضرب نموده تا استهلاک سالانه بدست آمده و بر اساس آن، تعدیل استهلاک انباشته از زمان تحصیل در نظر گرفته میشود:
استهلاک انباشته به ارزش جاری برابر است با:
] فاصله زمانی از زمان تحصیل تا تاریخ گزارشگری[ × ] نرخ استهلاک × دارایی استهلاکپذیر (جاری) [
6. سهام عادی: ارزش جاری سهام عادی معادل مبلغ پرداختی توسط سهامداران در زمان انتشار سهام در گزارشگری مبنا قرار میگیرد.
7. سود انباشته: رقم موازنه (مجموع داراییها به ارزش جاری منهای بدهیها و سهام عادی به ارزش جاری) یا از طریق محاسبه، به طور مستقیم در پایان هر دوره مالی از طریق اندازهگیری (سود انباشته به ارزش جاری) بدست میآید:
سود انباشته اول دوره به ارزش جاری ××××
اضافه میشود: سود خالص نقل از صورت سود و زیان مبتنی بر ارزش جاری ××××
جمع ××××
کسر میشود: سود سهام پرداختی به ارزش جاری ××××
سود انباشته پایان دوره به ارزش جاری
8. فروش: ارزش جاری فروش معادل فروش کالا در سرتاسر دوره مالی میباشد.
9. بهای تمام شده کالای فروخته شده: بهای تمام شده جاری کالای فروخته شده از طریق ارزش جایگزینی اقلام موجودی کالا در زمان فروش مبنای ارزشیابی در گزارشگری قرار میگیرد.
10. هزینههای عملیاتی: مبنای اندازهگیری ارزش جاری هزینههای عملیاتی معادل ارزش تاریخی – واحد اسمی پول هزینههای رخ داده طی دوره مالی میباشد.
11. هزینه استهلاک: به منظور محاسبه هزینه استهلاک بر مبنای ارزش جاری، آگاهی از ارزش جاری دارایی استهلاکپذیر در اول و آخر دوره ضرورت دارد، و مبنای اندازهگیری آن از طریق میانگین ارزش جاری دارایی استهلاکپذیر مصرف شده طی دوره با توجه به روش متداول محاسبه میشود:
نرخ استهلاک × مجموع دارایی اول و آخر دوره به ارزش جاری = استهلاک به ارزش جاری
2
12. مالیات بر درآمد: مبنای اندازهگیری ارزش جاری مالیات بر درآمد از طریق محاسبه درآمد تاریخی – واحد اسمی پول قبل از کسر مالیات خواهد بود.
13. سود (زیان) تحقق یافته ناشی از نگهداری: چنانچه در طی دوره مالی، در ارزش داراییها تغییرات قابل ملاحظهای (افزایش یا کاه) رخ داده باشد، سود (زیان) ناشی از نگهداری داراییها ایجاد میگردد، چنانچه، اینگونه اقلام فروخته شده باشند، تحت عنوان سود (زیان) تحقق یافته ناشی از نگهداری (تفاوت بین ارزش تاریخی دارایی در زمان تحصیل و ارزش جاری جایگزین دارایی مشابه در زمان فروش) و در مورد اقلامی که فروخته نشده باشند، به عنوان سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداری اندازهگیری و در صورت سود و زیان مبتنی بر ارزش جاری به طور جداگانه گزارش میگردد.
* به طور کلی: تفاوت بین ارزش جاری و بهای تمام شده تاریخی هزینهها که در صورت سد و زیان گزارش میگردد، به عنوان سود (زیان) تحقق تحقق یافته ناشی از نگهداری تلقی میشود. و در مقابل، تفاوت بین ارزش جاری و بهای تمام شده تاریخی داراییهای موجود در تاریخ گزارشگری به عنوان سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداری طبقهبندی میشود.
* نکته قابل توجه: در صورت سود و زیان تاریخی تا زمانی که دارایی فروخته شده، باشد، سود ناشی از نگهداری گزارش نمیگردد. در مقابل، در برخی موارد، طبق اصول پذیرفته شده حسابداری (اصل محافظهکاری) در محدوده اندازهگیری موجودی کالا (طبق اقل بهای تمام شده یا بازار) چنانچه بهر دلیلی (نابابی) تغییر سطح نسبی قیمت، آسیبدیدگی …) ارزش موجودی کالا در پایان دوره مالی کمتر از بهای تمام شده تاریخی باشد، این کاهش را اندازهگیری و تحت عنوان زیان کاهش ارزش موجودی در گزارش سود و زیان منظور میگردد.
مثال: شرکت سهامی نمونه، یک قلم کالا به مبلغ 10000 ریال در سال 1×13 خریداری و همین کالا به مبلغ 25000 ریال در سال 3×13 به مشتری فروخت. ارزش جایگزینی کالا (ارزش جاری) در پایان سال 1×13، 2×13 به مشتری فروخت. ارزش جایگزینی کالا (ارزش جاری) در پایان سال 1×13، 2×13 و همزمان با فروش کالا در سال 3×13 به ترتیب 15000 ریال، 21000 ریال و 22000 ریال بود. صورت سود و زیان و ترازنامه به ارزش تاریخی و جاری در سه سال متوالی به شرح زیر خواهد بود:
صورتهای مالی مبتنی بر ارزشهای تاریخی – شرکت سهامی نمونه
صورت سود و زیان 1×13 2×13 3×13 جمع
فروش – – 25000 25000
بهای تمام شده کالای فروخته شده
صورتهای مالی مبتنی بر ارزش جاری – شرکت سهامی نمونه
صورت سود و زیان 1×13 2×13 3×13 جمع
فروش – – 25000 25000
بهای تمام شده کالای فروخته شده (ارزش جاری)
22000 22000
سود خالص به ارزش جاری قبل از سود ناشی از نگهداری – – 3000 3000
سود تحقق یافته ناشی از نگهداری کالا – – 12000 12000
سود خالص به ارزش جاری 5000 6000 (11000)
ترازنامه:
داراییها: موجودی کالا 15000 21000 –
وجوه نقد
25000
حقوق مالکین
همانطوری که ملاحظه میشود، جمع سود خالص به ارزشهای تاریخی و سود خالص به ارزشهای جاری بعد از احتساب نگهداری کالا یکسان میباشد. در عمل ضرورت دارد که سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداری کالا به طور جداگانه در گزارشگری مالی نشان داده شود. سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداری در دورهای که دارایی مورد نظر فروخته شود یا مورد استفاده قرار گیرد، به سود تحقق یافته تبدیل میشود.
سود تحقق نیافته ناشی از نگهداری کالا، در طی دوره مالی که دارایی نگهداری شده، افزایش، و دوره مالی که دارایی مصرف یا فروخته میشود، کاهش (حذف) و به عنوان سود تحقق یافته ناشی از نگهداری معادل تفاوت ارزش جایگزینی (ارزش جاری) و تاریخی اقلام مصرف یا فروخته شده، شناسایی و گزارش میگردد. به منظور تشریح روشهای اجرایی محاسبات مربوط به سود تحقق یافته ناشی از نگهداری اقلام با ذکر مثال عبارت است از:
برخی از رویدادهای واحد تجاری الف به شرح زیر است:
1. واحد تجاری یک قلم کالا را که بهای آن 100000 ریال بود به مبلغ 200000 ریال فروخت، ارزش جایگزینی کالا همزمان با فروش 120000 ریال. (سود ناشی از نگهداری در این مبادله معادل 20000 ریال میباشد).
2. تجهیزاتی که بهای تمام شده تاریخی آن 42000 ریال بود، به مبلغی معادل 35000 ریال فروخت. ارزش جایگزینی همزمان با فروش معادل فروش میباشد. (زیان تحقق یافته ناشی از نگهداشت در این مبادله معادل 7000 ریال است).
3. اوراق بهادار واحد تجاری که ارزش تاریخی آن 40000 ریال بود به مبلغ 51000 ریال (معادل ارزش جایگیزینی) به مشتری فروخت. (سود ناشی از نگهداری بالغ بر 11000 ریال میباشد).
4. چنانچه در مواردی، ارزش جاری هزینه استهلاک بالغ بر 50000 ریال و ارزش تاریخی آن بالغ بر 45000 ریال باشد، مابهالتفاوت ارزش جاری هزینه استهلاک و تاریخی آن به عنوان سود تحقق یافته ناشی از نگهداشت شناسایی میشود. به این ترتیب مجموع سود تحقق یافته ناشی از نگهداشت اقلام فوق مبلغی معادل 29000 ریال میباشد، که نحوه محاسبه آن به شرح زیر خواهد بود:
ارزش جایگزینی همزمان با فروش یا مستهک شده بهای تمام شده تاریخی اقلام سود (زیان) تحقق یافته ناشی از نگهداری اقلام
بهای تمام شده کالای فروخته شده 120000 100000 200000
هزینه استهلاک 50000 45000 5000
تجهیزات فروخته شده 35000 42000 (7000)
اوراق بهادار فروخته شده 51000 40000 11000
محاسبه سود تحقق یافته ناشی از نگهداشت اقلام به روشی دیگر:
ارزش جاری هزینه (سود) ارزش تاریخی هزینه (سود) سود (زیان) تحقق یافته ناشی از نگهداری اقلام
بهای تمام شده کالای فروخته شده 120000 100000 200000
هزینه استهلاک 50000 45000 5000
تجهیزات فروخته شده – 7000 (7000)
اوراق بهادار فروخته شده
(11000) 11000
170000 141000
شایان ذکر است که: سود تحقق یافته ناشی از نگهداشت، که در صورت سود و زیان مبتنی بر ارزشهای جاری گزارش میشود، معادل مابهالتفاوت سود حاصل از عملیات مستمر بر مبنای ارزشهای جاری (قبل از سود یا زیان ناشی از نگهداشت) و سود خالص بر مبنای ارزش تاریخی اقلام فروخته شده یا مستهلک شده میباشد.
با توجه به مثال فوق، اگر هزینههای اداری و فروش بالغ بر 10000 ریال باشد، صورت سود و زیان مبتنی بر ارزشهای جاری و تاریخی به شرح زیر خواهد بود:
صورت سود و زیان سال مال منتهی به ××××
ارزش جاری ارزش تاریخی
فروش 200000 200000
هزینهها:
بهای تمام شده کالای فروخته شده 120000 100000
هزینه اداری و فروش 10000 10000
هزینه استهلاک 50000 45000
زیان حاصل از فروش تجهیزات – 7000
سود حاصل از فروش اوراق بهادار – (11000)
جمع هزینهها 180000 151000
سود خالص قبل از سود ناشی از نگهداشت 20000 490000
سود خالص قبل از تغییر در سود (زیان) 2900000
تحقق نیافته ناشی از نگهداشت
سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداشت اقلام دارایی:
در باره کلیه اقلام دارایی که در طی سال مورد استفاده قرار نگرفته و یا فروخته نشده باشند و در پایان دوره مالی نیز موجود میباشند، باید تغییر در سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداشت، از طریق مقایسه ارزش جایگزینی جمع دارایی با ارزش تاریخی آنها در اول و آخر دوره محاسبه، و باید مبلغ مورد نظر در صورت سود و زیان مبتنی بر ارزش جاری گزارش گردد.
مثال، فرض کنید جمع داراییهای واحد تجاری که ارزش تاریخی در اول و آخر دوره مالی به ترتیب 15000 ریال و 201000 ریال و ارزش جایگزینی آنها در اول و آخر دوره به ترتیب بالغ بر 175000 ریال و 24000 ریال باشد، نحوه محاسبه تغییر در سود تحقق نیافته ناشی از نگهداشت داراییها به شرح زیر خواهد بود:
ارزش جایگزینی ارزش تاریخی سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداشت
داراییها در 20/12××× 240000 201000 39000
داراییها در 1/1××× 175000 150000 (25000)
تغییر در سود تحقق نیافته ناشی از نگهداری
بدیهی است، طبق بیانیه شماره 33 استانداردهای حسابداری مالی (FASB) هرگونه افزایش (کاهش) در سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداشت باید در صورت سود و زیان مبتنی بر ارزش جاری بعد از سود تحقق یافته مبتنی بر ارزشهای جاری گزارش گردد.
به منظور تشریح و تهیه صورتهای مالی به ارزشهای جاری از مثال شرکت الفباء که از اول سال 3×13 تأسیس و عملیات خود را آغاز نموده، و اطلاعات مربوط به ترازنامه به ارزشهای تاریخی در 29/12/12/3×13 (جدول 1-2)، صورت سود و زیان مبتنی بر ارزشهای تاریخی (جدول 2-2)، و ارزشهای جاری برخی از اقلام، که در جدول شماره (6-2) ارائه شده، استفاده میشود:
جدول شماره (6-2)
اطلاعات ارزش جاری برخی از اقلام صورتهای مالی شرکت الفباء در سال 3×13
ارزشهای جاری
فروش 400000
بهای تمام شده کالای فروخته شده
سود ناخالص 260000
هزینههای عملیاتی 140000
هزینههای استهلاک 68000
سود قبل از مالیات 13000 81000
مالیات بر درآمد 59000
سود خالص عملیات جاری (40000)
سود تحقق یافته ناشی از نگهداشت 19000
سود تحقق یافته مبتنی بر ارزش جاری 41000
سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداشت 60000
سود خالص به ارزشهای جاری 120000
سود انباشته 1/1 180000
کسر میشود: سود سهام پرداختی
20000
سود انباشته پایان دوره به ارزشهای جاری
فروش کالا: از آنجا که فروش بطور یکنواخت در سراسر سال به قیمت جاری اتفاق افتاده، بنابر این، فروشی که واحد تجاری به مبلغ 400000 ریال بر مبنای واحد اسمی پول – بهای تمام شده تاریخی کسب نموده، بدون هیچگونه تعدیلی در صورت سود و زیان مبتنی بر ارزش جاری منعکس میشود.
ارزش جاری بهای تمام شده کالای فروخته شده طبق جدول شماره (6-2) میباشد در حسابداری مبتنی بر ارزش جاری، بهای تمام شده کالای فروخته شده معادل ارزش جاری واحدهای فروش رفته در زمان رویداد مربوط به فروش میباشد. در عمل، نحوه اندازهگیری ارزشهای جاری بهای تمام شده کالای فروخته شده، معمولاً از طریق، میانگین ارزشهای جاری واحدهای فروخته شده طی دوره مالی بدست میآید.
هزینههای عملیاتی: اینگونه هزینهها در سراسر سال به طور یکنواخت رخ داده است که مبلغ آن بر مبنای واحد اسمی پول – بهای تمام شده تاریخی بالغ بر 68000 ریال ثبت شده، و بنابر این بر مبنای ارزشهای جاری در زمان تحمل آن، اندازهگیری شده است. در نتیجه، کلیه هزینههای عملیاتی، که طی یک دوره مالی به طور یکنواخت در سراسر سال رخ داده، بدون هیچگونه تعدیلی در صورت سود و زیان بر مبنای ارزشهای جاری منعکس میشود.
هزینه استهلاک: اینگونه هزینهها بر مبنای اصل تطابق هزینه با درآمد ثبت شده است. از آنجا که فروش به ارزشهای جاری در سراسر سال بطور یکنواخت رخ داده، بنابر این، هزینه استهلاک بر مبنای میانگین ارزشهای جاری خدمات بالقوه داراییهایی که طی دوره مالی مستهلک شدهاند اندازهگیری خواهد شد که نحوه محاسبه آن به شرح زیر است:
مجموع ارزش جاری تجهیزات اول و آخر دوره = میانگین ارزش جاری تجهیزات
2
13000 = 10 + 130000 = هزینه استهلاک به ارزش جاری
مالیات بر درآمد: مبنای اندازهگیری مالیات بر درآمد به ارزشهای جاری ارتباط به محاسبه سود خالص قبل از کسر مالیات بر مبنای بهای تمام شده تاریخی دارد.
سود تحقق یافته ناشی از نگهداشت: سود (زیان) تحقق یافته ناشی از نگهداشت دارایی فروخته شده یا مصرف شده طی دوره مالی، معادل تفاوت ارزش جاری و تاریخی داراییهای فروخته شده یا مصرف شده خواهد بود.
نحوه محاسبه آن به شرح زیر میباشد:
موجودی کالا فروخته شده ( 220000 – 260000) (*) 40000
تجهیزات مستهلک شده (12000 – 13000) (**) 1000
جمع سود تحقق یافته ناشی از نگهداشت 41000
ارزش تاریخی کالای فروخته شده – ارزش جاری کالای فروخته شده = سود تحقق یافته ناشی از نگهداشت کالا (*)
ارزش تاریخی استهلاک – ارزش جاری استهلاک = سود تحقق یافته ناشی از نگهداشت تجهیزات (**)
سود تحقق نیافته ناشی از نگهداشت: سود (زیان) تحقق نیافته ناشی از نگهداشت مربوط به داراییهای موجود در پایان دوره مالی و مبلغ واقعی آن در گزارشگری هر دوره مالی معادل افزایش یا کاهش مجموع سود یا زیان تحقق نیافته ناشی از نگهداشت طی دوره خواهد بود، که نحوه محاسبه آن به شرح زیر میباشد:
موجودی کالا پایان دوره (90000 – 102000) (1) 12000
زمین موجود در پایان دوره (70000 – 16000)(2) 90000
تجهیزات (خالص) در پایان دوره (108000-126000)(3)
جمع در پایان دوره مالی 18000
کسر میشود: سود تحقق نیافته ناشی از نگهداشت اول دوره
سود تحقق نیافته ناشی از نگهداشت در سال 3× 120000
(1) سود تحقق نیافته ناشی از نگهداشت کالا: تفاوت ارزش تاریخی و جاری کالا در پایان دوره
(2) سود تحقق نیافته ناشی از نگهداشت زمین برابر است با: ارزش تاریخی زمین در پایان دوره منهای ارزش جاری زمین در پایان دوره
(3) سود تحقق نیافته ناشی از نگهداشت دارایی استهلاکپذیر برابر است با: ارزش دفتری تاریخی دارایی استهلاکپذیر در پایان دوره منهای ارزش دفتری جاری دارایی استهلاکپذیر در پایان دوره
* نکته قابل توجه: نحوه محاسبه ارزش دفتری جاری دارایی استهلاکپذیر در پایان هر دوره مالی برای اندازهگیری سود تحقق نیافته ناشی از نگهداشت، ضرورت دارد، که دارایی استهلاکپذیر به ارزش جاری در پایان دوره مالی طبق روش متدااول مستهلک نموده (14000 – 10 ÷ 140000)، مبلغ مورد نظر، از ارزش جاری دارایی استهلاکپذیر، که موجب بدست آمدن ارزش دفتری جاری دارایی استهلاکپذیر خواهد شد. (126000 = 14000 – 140000). یعنی:
هزینه استهلاک به ارزش جاری 14000 = 10 ÷ 140000
دارایی استهلاکپذیر به ارزش جاری: 126000 = 14000 – 140000
سود سهام پرداختی: سود سهام پرداختی بر مبنای واحد اسمی پول، بهای تمام شده تاریخی در زمان که اعلام و پرداخت شده بالغ بر 20000 ریال بوده، که ارزش جاری آن همان مبلغ پرداخت شده میباشد.
تشریح فرایند تبدیل اقلام ترازنامه به ارزشهای جاری طبق جدول (8-2):
وجوه نقد و حسابهای دریافتنی: نظر به اینکه ارز کلیه اقلام پولی نظیر وجوه نقد و مطالبات بر اساس ماهیت قراردادی تثبیت شده میباشد، ارزش آنها در اثر تورم در طی دورههای مالی تغییر نمیکند، بنابر این: ارزش اقلام تاریخی با ارزش جاری آنها یکسان میباشد.
موجودی کالا و زمین: نظر به اینکه، ارزش اینگونه داراییها با گذشت زمان تغییر میکند، بنابر این، ارزش جاری آنها در پایان دوره مالی طبق جدول شماره
(6-2)، موجودی کالا به مبلغ 102000 ریال و زمین بالغ بر 160000 ریال تعیین گردیده، بدین ترتیب، ارزش جاری، جایگزین ارزش تاریخی میشود.
تجهیزات و استهلاک انباشته: نظر به اینکه، ارزش جاری تجهیزات در پایان دوره مالی طبق جدول شماره (6-2) به مبلغ 140000 ریال تعیین شده، بر مبنای همین مبلغ با توجه به عمر مفید آن (ده سال) به روش خط مستقیم (10÷140000) مستهک شده، در ترازنامه، به ارزش دفتری جاری به مبلغ 126000 ریال جایگزین ارزش تاریخی خواهد شد.
حسابها و اسناد پرداختنی بلندمدت: نظر به اینکه حسابها و اسناد پرداختنی بلندمدت جزء اقلام پولی بوده، و ارزش آنها بر اساس ماهیت قراردادی تثبیت شده (با فرض اینکه نرخ سود تضمین شده بازار اسناد پرداختنی بلندمدت تغییر ننموده)، و ارزش آنها با گذشت زمان تغییرناپذیر میباشد، بدین جهت، ارزش اقلام تاریخی با ارزش جاری آنها یکسان خواهد بود.
جدول شماره (8-2)
ترازنامه شرکت الفباء به ارزشهای جاری – واحد اسمی پول (CC/ND) در 29/12/3×13
وجوه نقد
حسابهای دریافتنی 40000
موجودی کالا 67000
زمین 102000
تجهیزات 160000
استهلاک انباشته 140000
جمع داراییها (14000) 126000
حسابهای پرداختنی
اسناد پرداختنی بلندمدت 35000
سهام عادی 90000
سود انباشته 210000
جمع بدهی و حقوق صاحبان سهام 160000
سهام عادی: نظریه اینکه مبلغ ارزش جاری سهام در زمان انتشار توسط سهامداران پرداخت شده، بنابر این همان مبلغ اسمی، در تاریخ گزارشگری جایگزین میشود.
سود انباشته: ارزش جاری اقلام سود انباشته مستقیماً از طریق اندازهگیری مبالغ اقلام سود و زیان و سود و زیان انباشته به ارزش جاری محاسبه میشود:
ارزش جاری سود انباشته در اول دوره 180000
اضافه میشود: ارزش جاری سود خالص (جدول 7-2) 180000
جمع
کسر میشود: سود سهام پرداختی به ارزش جاری 20000
سود انباشته پایان دوره به ارزش جاری
آرمان پرداز خبره
شرکت آرمان پرداز خبره بیش از 30 سال سابقه فعالیت در زمینه حسابداری و حسابرسی و خدمات مشاوره مالی و مالیاتی